Μονοθελητισμός

Ο Μονοθελητισμός ήταν χριστιανικό δόγμα, το οποίο αναπτύχθηκε τον 7ο αιώνα και πρέσβευε ότι ο Χριστός είχε δύο φύσεις αλλά μία θέληση.

Ιστορία

Ο Μονοθελητισμός εμφανίστηκε ως συνέχεια του Μονοφυσιτισμού, όταν ο Αυτοκράτορας Ηράκλειος εξέδωσε το διάταγμα γνωστό ως "Έκθεσις" το 638 προκειμένου να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ μονοφυσιτών υπηκόων στις περιοχές της Αιγύπτου, Παλαιστίνης και Συρίας και της υπόλοιπης ορθόδοξης Εκκλησίας, καθώς κατανοούσε ότι η δογματική και εθνολογική διαφορά, η μεγάλη απόσταση από την Κωνσταντινούπολη και οι συνεχείς επιθέσεις από Πέρσες και Άραβες αποξένωναν τους πληθυσμούς αυτούς από την αυτοκρατορία και καθιστούσαν εύκολη την απώλεια των εν λόγω περιοχών, όπως και τελικά έγινε κατά την αραβική κατάκτηση. Σύμφωνα με αυτό το σχέδιο, οι μονοφυσίτες θα δέχονταν ότι στον Χριστό υπάρχουν δύο φύσεις μετά την ένωση θείας και ανθρωπίνης φύσεως, και οι Ορθόδοξοι θα δέχονταν ότι στον Χριστό υπάρχει μία θέληση και ενέργεια, μετά την ένωση των δύο φύσεων.
Παρά την προσπάθειά του να επιβάλει το νέο δόγμα, ο Μονοθελητισμός δεν επικράτησε, αλλά πολεμήθηκε από τον Πάπα Μαρτίνο Α΄, τον Μάξιμο τον Ομολογητή και άλλους, και αφού πρώτα απαγορεύτηκε μέσω του διατάγματος του " Τύπου" που εξέδωσε ο Κώνστας Β' το 648 η συζήτηση περί μιας ή δύο θελήσεων ή ενεργειών του Χριστού, τελικά καταδικάστηκε από την ΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδο, η οποία απεφάνθη ότι αφού στην υπόσταση του Χριστού υπάρχουν δύο φύσεις, η θεία και η ανθρωπίνη, υπάρχουν και δύο φυσικές θελήσεις και δύο φυσικές ενέργειες, η θεία και η ανθρωπίνη, που ενεργούσαν «αδιαιρέτως, ατρέπτως, αμερίστως, ασυγχύτως», χωρίς να επικρατεί αντιπαλότητα μεταξύ τους.Πρότυπο:Ι.Ε. Καραγιαννόπουλου, η Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους, τόμος β
wikipedia Ελληνικά

Monothelitism or Monotheletism (from Greek μονοθελητισμός "doctrine of one will") is a particular teaching about how the divine and human relate in the person of Jesus, known as a Christological doctrine, that formally emerged in Armenia and Syria in 629.^[1]Specifically, monothelitism teaches that Jesus Christ had two natures but only one will. This is contrary to the more contemporarily accepted Christology that Jesus Christ has two wills (human and divine) corresponding to his two natures (dyothelitism). Monothelitism is a development of the miaphysite or monophysite position in the Christological debates. It enjoyed considerable popularity in the early Middle Ages, even garnering patriarchal and papal support in the 7th century, before being rejected and denounced asheretical.

Contents   [show]

[edit]Background

The ongoing debates about the nature of Christ caused controversy within the Christian Church for centuries.

During the 5th century, some regions of theChristian Church were thrown into confusion because of the debates that erupted over the nature of Jesus Christ. Although the Church had already determined that Christ was the Son of God, just what his exact nature was remained open to debate. The Church had declared the notion that Jesus was not fully divine heretical in the 4th century (see First Council of Nicaea), during the debates over Arianism and had declared that he was God the Son become human. However, as he was both God and man, there now emerged a dispute over exactly how the human and divine natures of Christ actually existed within the person of Christ.

The Christological definition of Chalcedon, as accepted by the Eastern Orthodox, Catholic, Anglican, and Lutheranchurches, is that Christ remains in two distinct natures, yet these two natures come together within His one hypostasis. This position was opposed by the Monophysites who held that Christ possessed one nature only. The term Monophysitism of which Eutychianism is one type, held that the human and divine natures of Christ were fused into one new single (mono) nature. As described by Eutyches, his human nature was "dissolved like a drop of honey in the sea", and therefore his nature was really divine.^[2] This is distinct from Miaphysitism that states, after the union, Christ is in one theanthropic (human-divine) nature, which is generated from the union of two natures, the two being united without separation, without confusion, and without alteration, and with each having a particularity. Miaphysitism is currently the christological doctrine of theOriental Orthodox churches.^{[citation needed]}

Nevertheless, the resultant debates led the Chalcedonians to accuse the Non-Chalcedonians of teaching Christ's humanity to be of a different kind from our own. Meanwhile, the Non-Chalcedonians accused the Chalcedonians of espousing a form of Nestorianism, a rejected doctrine that held that Jesus Christ was two distinct subsistences.

This internal division was dangerous for the Byzantine Empire, which was under constant threat from external enemies, especially as many of the areas most likely to be lost to the empire were the regions that were in favour of Monophysitism, and who considered the religious hierarchy at Constantinople to be heretics only interested in crushing their faith.^[3] In these provinces, the Non-Chalcedonians were far more numerous than the Chalcedonians. In Egyptfor instance, some 30,000 Greeks of Chalcedonian persuasion were ranged against some five million CopticNon-Chalcedonians.^[4] Meanwhile, Syria and Mesopotamiawere divided between Nestorianism and Jacobitism, while the religion of Armenia was wholly Cyrilline Non-Chalcedonian. Consequently the Monothelite teaching emerged as a compromise position. The Byzantine emperor Heraclius tried to unite all of the various factions within the Empire with this new formula that was more inclusive and more elastic.

This approach was needed to win over the Non-Chalcedonians, since they, already believing Christ possessed a single nature, necessarily also believed that he held a single will. But it was unclear whether the Chalcedonians should believe in Christ’s human and divine energy and/or will as well as his human and divine nature, because the ecumenical councils had made no ruling on this subject. A ruling in favour of this new doctrine would provide common ground for the Non-Chalcedonians and the Chalcedonians to come together, as the Non-Chalcedonians could agree that Jesus had two natures if he only had one will, and some Chalcedonians could agree that Jesus had one will if he had two natures.^[5]

[edit]First attempt: Doctrine of one energy

The Emperor Heraclius defeating the Persian king. His desire to secure internal harmony within the empire saw him adopt the doctrine of Monothelitism.

PatriarchSergius I of Constantinoplewas the driving force behind this doctrine, with the full blessing of the Emperor Heraclius.^[6]Coming to the imperial throne in 610, the patriarch had long since converted the emperor to the new doctrine, as by 622, Heraclius had communicated with Bishop Paul of Armenia where the emperor asserted that the energy, or the active force, of Christ was single. This doctrine of Monoenergism was the precursor of Monotheletism.^[5]

Heraclius’ interest at the time was focused on Armenia, and it was probably at this time that the emperor decided to use Monothelitism as a political weapon and reconcile the Non-Chalcedonian Church of Armenia with the Imperial Church.^[5] To help bring this about, a synod was held in 622 at Theodosiopolis, called the Synod of Garin where Monoenergism was discussed. Over the next few years Heraclius was preoccupied with his prosecution of the war against the Sassanids, but by 626 he had issued a decree to Arcadius, Bishop of Cyprus, requesting that he teach the doctrine of "one hegumenic energy". By all accounts this was met with notable success, particularly as there was a large colony of Armenians on the island at that time,^[1] and this encouraged Heraclius to attempt to seek a wider approval of his compromise. In 626, he asked Patriarch Sergius to approach Cyrus, Bishop of Phasis, to secure his cooperation.

With the successful conclusion to the Persian war, Heraclius could devote more time to promoting his compromise, which was now more urgent due to the administration of the recovered Monophysite provinces of Syria and Egypt. So in 629, a meeting took place between the emperor and Athanasius the Jacobite at Hierapolis. An agreement was struck whereby the Jacobites were to return to the Imperial Church on the basis of the single energy doctrine, and Athanasius was to be made Patriarch of Antioch. Then in 630, Bishop Cyrus was made Patriarch of Alexandria, and he soon won over another Non-Chalcedonian group. Very soon three of the five Patriarchates – Constantinople, Antioch and Alexandria – were teaching about Christ’s "one theandric energy".^[1]

But not everyone was convinced, in particular a monk ofPalestine named Sophronius, who believed there was something unsound in the doctrine, became the champion of Dyothelitism – the doctrine of the two wills of Christ. He was concerned that for the sake of ecclesiastical unity, doctrinal expressions were being compromised.^[7] For the first few years Patriarch Sergius of Constantinople managed to keep him silent, but when Sophronius was appointed Patriarch of Jerusalem in 634, he used his newfound position of authority to challenge the validity of the doctrine of Monoenergism.

Determined to prevent this formidable challenge to his Christological compromise, Sergius wrote to the Patriarch of the West, Pope Honorius I, at Rome, asking him to endorse a position that Church unity should not be endangered by having any discussions or disputes over Christ’s possessing one energy or two. Pope Honorius’ reply in 635 not only endorsed this view that all discussions should cease, but he also agreed with the doctrine of Monoenergism.^[7] Although Honorius himself agreed with Sergius' formula, he did not define it as dogma using his papal authority (ex cathedra).^[8] In the meantime theepistola synodica of Sophronius appeared, the outcome of the Synod of Cyprus, and this attempted to show that the new doctrine was inconsistent with orthodoxy. He declared that it was nothing more than a bastardized form of Monophysitism, and consequently it went against the hard fought achievements at Chalcedon. Suddenly, support for the doctrine began to subside and soon former supporters were busy finding flaws and inconsistencies in the proposal.^[9] Soon, Sergius and Heraclius abandoned it as a doctrine.

[edit]Second attempt: Doctrine of one will

Main article: Ecthesis

Yet Sergius and the emperor refused to give up. Three years later the patriarch came up with a slightly modified formula, which Heraclius released as the Ecthesis in 638. This edict was considered to be the official response to Sophronius' letter.^[10] It forbade all mention of Christ possessing one or two energies; instead, it now proclaimed that Christ, while possessing two natures, had but a singlewill. This approach seemed to be a more acceptable compromise, and once again it secured widespread support throughout the East. Sophronius had died before the release of the new doctrine, and his replacement as Patriarch of Jerusalem approved the modified formula. Patriarch Sergius died by the end of 638, and his replacement Pyrrhus was also a devoted Monothelite and a close friend of Heraclius. The two remaining patriarchs in the East also gave their approval to the doctrine now referred to as Monothelitism, and so it looked as if Heraclius would finally heal the divisions in the imperial church.^[11]

Unfortunately he had not counted on the popes at Rome. During that same year of 638, Pope Honorius I too had died. His successor Pope Severinus condemned theEcthesis outright, and so was forbidden his seat until 640. His successor Pope John IV also rejected the doctrine completely, leading to a major schism between the eastern and western halves of the Chalcedonian Church. When news reached Heraclius of the Pope’s condemnation, he was already old and ill, and the news only hastened his death, declaring with his dying breath that the controversy was all due to Sergius, and that the patriarch had pressured him to give his unwilling approval to theEcthesis.^[12]

[edit]Conflict with Rome

Pope Martin I, who led opposition in the West to Monotheletism.

This state of schism remained for the next few years. The death of Heraclius in 641 had thrown the political situation in Constantinople into chaos, and his young grandsonConstans IIeventually succeeded him. Meanwhile in Africa, a monk named Maximus the Confessorcarried on a furious campaign against Monothelitism, and in 646 he convinced the African councils to draw up a manifesto against the doctrine. This they forwarded to the new pope,Theodore I, who in turn wrote to Patriarch Paul II of Constantinople, outlining the heretical nature of the doctrine. Paul, another devoted Monothelite, replied in a letter directing the pope to adhere to the doctrine of one will. Theodore in turn excommunicated the patriarch in 649, declaring Paul a heretic.^[13]

Constans II was a young man of seventeen, and he was supremely indifferent to the religious debates convulsing the Church.^[14] However, he was certainly concerned about the effect all these arcane debates were having on theRoman Empire, and so he issued an imperial edict called the Type of Constans. This edict made it illegal to discuss in any manner the topic of Christ possessing either one or two wills, or one or two energies. He declared that the whole controversy was to be forgotten – "the scheme which existed before the strife arose shall be maintained, as it would have been if no such disputation had arisen."^[14] He would soon discover that it was far too late to turn the clock back.

In Rome and the West, the opposition to Monothelitism was reaching fever pitch, and the Type of Constans did nothing to defuse the situation; indeed it made it worse by implying that either doctrine was as good as the other.^[14] Theodore planned the Lateran Council of 649 to condemn theEcthesis, but died before he could convene it, which his successor, Pope Martin I, did. Not only did the Council condemn the Ecthesis, it also condemned the Type as well. After the synod, Pope Martin wrote to Constans, informing the emperor of its conclusions and requiring him to condemn both the Monothelite doctrine and his own Type. Unfortunately, Constans was not the sort of emperor to take such a rebuke of imperial authority lightly.^[15]

Even while the Lateran Synod was sitting, Olympius arrived as the new exarch of Ravenna, with instructions to ensure that the type was followed in Italy, and to use whatever means necessary to ensure that the Pope adhered to it.^[16]He was unable to complete his mission and soon died, but his successor Theodore I Calliopas seized Pope Martin and abducted him to Constantinople. Here he was imprisoned and tortured before being condemned for breaking the imperial commands and was banished before dying from his treatment at the hands of the emperor.^[17]

The emperor continued to persecute any who spoke out against Monothelitism, including Maximus the Confessor and a number of his disciples – Maximus lost his tongue and his right hand in an effort to have him recant.^[18]Nevertheless, his brutality did have an effect, with the patriarchs, including the popes, remaining silent throughout the remainder of his reign.

[edit]Condemnation of Monothelitism

See also: Third Council of Constantinople

Emperor Constantine IV. He convened the Sixth Ecumenical Council in 678.

With Constans' death in 668, the throne passed to his sonConstantine IV.Pope Vitalian, who had hosted the visit of Constans II to Rome in 663, almost immediately declared himself in favor of the doctrine of the two wills of Christ. In response Patriarch Theodore I of Constantinople and Macarius, Patriarch of Antioch, both pressed Constantine to take some measures against the pope. Constantine, however, decided to let the Monothelite question be decided entirely by a church council.^[19]

He asked if the pope (by this stage Pope Agatho) would be willing to send delegates to an ecumenical council to be held at Constantinople to finally put an end to this question. Agatho agreed, but first held a preliminary synod at Rome 680 in order to obtain the opinion of the western theologians. Other synods were also held at Milan and at the Council of Hatfield in 680, convoked by Archbishop Theodore of Canterbury.^[20] All the western synods condemned Monothelitism, and a report of the Roman synod’s acts was sent to Constantinople, along with the western delegates to the council.

This council met from 680 to 681. Apart from the Roman representatives, it also hosted representatives from the Patriarchs of Alexandria and Jerusalem, while the Patriarchs of Constantinople and Antioch were present in person. It almost unanimously, with the exception of two individuals, condemned the Monothelite doctrine as one that diminished the fullness of Christ’s humanity, and asserted that Dyothelitism was the true doctrine, with Christ possessing "two natural wills and two natural energies, without division, alteration, separation or confusion."^[21] It also anathematized the chief representatives of the discredited doctrine, including Pope Honorius. The churches condemned at Constantinople included the Oriental Orthodox churches and the Maronite church, although the Oriental Orthodox deny that they ever held the Monothelite view (describing their own Christology asMiaphysite), and the Maronites accept the Chalcedonian formula being in communion with the Roman Catholic Church. This brought to an end the controversy over Monothelitism.

[edit]Controversy over Pope Honorius I

Pope Honorius I, who accepted the monothelite doctrine of Patriarch Sergius.

A side issue over the Monotheletism debates eventually arose around the actions and condemnation of Pope Honorius I during the discussions concerning Papal Infallibility. Firstly, it is plain that Pope Honorius endorsed the notion of Monoenergism as defined by Patriarch Sergius, as written in his reply to the Patriarch. His consent has led to much debate, but in the view of historians such as John Bagnell Bury, it is clear that Honorius, with a traditional Latin dislike for dialectics, did not fully comprehend the issues.^[7] It seemed to Honorius to be a matter of grammar rather than theology. Though he used the expression "one will", it is apparent that he was no Monothelete, for he placed "one energy" and "two energies" on exactly the same footing. Further, in his second letter to Sergius, what he wrote was by and large orthodox.^[7]

Secondly, the Third Council of Constantinople did indeed anathematize the Pope as a heretic. The Acts of the Council clearly state: "And with these we define that there shall be expelled from the holy Church of God and anathematized Honorius who was some time Pope of Old Rome, because of what we found written by him to Sergius, that in all respects he followed his view and confirmed his impious doctrines" (13th Session) and "To Honorius, the heretic, anathema!" (16th Session). However, in subsequent documents, in particular the letter of confirmation from the Council to Pope Leo II, it becomes evident that the intent of the council was not to criticize Pope Honorius for his error of belief, but rather his "imprudent economy of silence".^[7]The Council's letter of confirmation clearly states: "We anathematize the inventors of the new error, that is, Theodore, Sergius, ...and also Honorius, who did not attempt to sanctify this Apostolic Church with the teaching of Apostolic tradition, but by profane treachery permitted its purity to be polluted."^[22]

wikipedia English

Monotheletismus

Der Monotheletismus (von griechisch monos – einzig, und thelô – wollen) ist einechristologische Lehre, derzufolge Christus zwei Naturen – eine göttliche und eine menschliche –, aber nur einen Willen (Ziel, Zielausrichtung) besitzt. Christus habe zwar eine eigene menschliche Natur, sein Wille sei jedoch von Gott vollständig diktiert.

Er wurde Anfang des 7. Jahrhunderts unter dem oströmischen Kaiser Herakleios entwickelt, um die auf dem Konzil von Chalcedon festgelegte Zweinaturenlehre Christi mit dermonophysitischen Lehre auszusöhnen. Die Monophysiten sollten auf diese Weise wieder in die Reichskirche eingegliedert werden, aus der sie zuvor exkommuniziert worden waren.

Trotz der Sympathien des Kaisers und des Papstes Honorius I. wurde der Monotheletismus sowohl von der Ost- als auch von der Westkirche letztlich zurückgewiesen und selbst von den Monophysiten nicht akzeptiert. Maximus der Bekenner wandte sich besonders intensiv gegen diese Lehre. Auf dem 3. Konzil von Konstantinopel im Jahr 680 wurde die Lehre als Häresieverurteilt und die bis heute bestehende Doktrin ausgegeben, dass Christus zu jeder seiner beiden Naturen einen Willen besitzt und der menschliche Wille dem göttlichen Willen untergeordnet ist.

Im Byzantinischen Reich erfuhr der Monotheletismus unter Kaiser Philippikos Bardanes (711 - 713) eine kurze Wiederbelebung, was mit eine Ursache für den baldigen Sturz dieses Kaisers war.

Die Maroniten im Libanon und in der Welt sind seit dem 12. Jahrhundert nicht mehr Monotheleten.

wikipedia Deutsch

Μαρδαΐτες στη Μ. Ασία (Βυζάντιο)

1. Ιστορικό πλαίσιο

Οι Μαρδαΐτες εμφανίζονται στο ιστορικό προσκήνιο τον 7ο αιώνα και οι απόψεις για την καταγωγή τους διίστανται.1 Κατά την επικρατέστερη άποψη, ταυτίζονται με τους Djarādjima, που κατοικούσαν στο όρος Αμανός ή Μαύρον Όρος (αραβ. Lukkām) της Συρίας και στις ελώδεις περιοχές βόρεια της Αντιόχειας. Το όνομά τους (πληθ. του Djurdjumānī) προερχόταν είτε από την ονομασία της επαρχίας Gurgum, στην περιοχή της Γερμανικείας, είτε από μία μικρή πόλη ανάμεσα στο Αλέπιον (Χαλέπι) και την Αλεξανδρέττα, την Djurdjūma, προπύργιο των Djarādjima, την οποία κατέστρεψαν οι Άραβες το έτος 708, όταν κατέπνιξαν την εξέγερση που είχαν υποκινήσει και ενισχύσει οι Βυζαντινοί.

Οι Djarādjima ήταν χριστιανοί και υπάγονταν στο Πατριαρχείο Αντιοχείας, αλλά πιθανότατα ακολουθούσαν το δόγμα του μονοφυσιτισμού ή του μονοθελητισμού.2 Σύμφωνα με αραβικές πηγές, μετά την κατάκτηση της περιοχής της Αντιόχειας από τους μουσουλμάνους το 638, οι Άραβες υπέταξαν τους Djarādjima, στους οποίους ανέθεσαν τη φύλαξη των ορεινών περασμάτων του Αμανού, απαλλάσσοντάς τους από την καταβολή φόρων.

Στα μέσα της δεκαετίας του 660, καθώς οι Άραβες υποψιάζονταν τους χριστιανούς Djarādjima για συνεργασία με τους Βυζαντινούς, εγκατέστησαν εποίκους στην περιοχή, γεγονός που προκάλεσε την αντίδραση των Djarādjima. Στις στρατιωτικές συγκρούσεις που ακολούθησαν νικητής αναδείχθηκε ο χαλίφης Μωαβίας ιμπν Άμπι Σουφυάν (Muwa‘iyah ibn Abi Sufyan), πρώην διοικητής της Συρίας. Σε απάντηση, οι Djarādjima ξεκίνησαν επιδρομές εναντίον των αστικών κέντρων της Συρίας και της Παλαιστίνης, έχοντας επικεφαλής Βυζαντινούς αξιωματικούς. Πιθανότατα την περίοδο εκείνη έλαβαν από τους τοπικούς πληθυσμούς το όνομα «Μαρδαΐτες», με το οποίο έμειναν γνωστοί στις ελληνόγλωσσες πηγές. Το όνομα προέρχεται πιθανότατα από τη σημιτική λέξη “maridaye” και σημαίνει «αντάρτης» ή «ληστής».3 Η σύγκρουσή τους με τους μουσουλμάνους κορυφώθηκε τα επόμενα χρόνια, όταν οι Βυζαντινοί αποφάσισαν να τους χρησιμοποιήσουν για να προκαλέσουν αντιπερισπασμό στους Άραβες.

2. Η δράση των Μαρδαϊτών στη Μέση Ανατολή

Το 671 οι Άραβες κατέλαβαν την Κύζικο και τα επόμενα έτη, ξεκινώντας από το 673, επιδόθηκαν σε ναυτικό αποκλεισμό της Κωνσταντινούπολης. Χάρη στον ισχυρό του στόλο και το υγρόν πυρ, ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Δ΄ (668-685) κατάφερε να αποκρούσει τις επιθέσεις του αραβικού ναυτικού. Παράλληλα, εκμεταλλευόμενοι τις δυσκολίες των Αράβων, οι Βυζαντινοί οργάνωσαν αντιπερισπασμό στη Μέση Ανατολή. Οι Μαρδαΐτες, καθοδηγούμενοι από Βυζαντινούς αξιωματικούς, κατέλαβαν (πιθανόν το 677) τα βουνά από την οροσειρά του Αμανού έως τις παρυφές των Ιεροσολύμων και από εκεί διενεργούσαν επιδρομές στη Συρία και το Λίβανο, ενώ στις γραμμές τους κατέφευγαν δούλοι και εντόπιοι χριστιανοί. Μην μπορώντας να τους αντιμετωπίσει αποτελεσματικά, ο Μωαβίας το 678 απέστειλε πρεσβεία ειρήνης στον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο. Σύμφωνα με τους όρους της συνθήκης ειρήνης, οι Βυζαντινοί αναλάμβαναν την υποχρέωση να αναστείλουν τις επιθέσεις των Μαρδαϊτών στη Συρία και το Λίβανο.

Η εξέγερση των Μαρδαϊτών δεν έλαβε τέλος παρά δέκα έτη αργότερα. Ο Ιουστινιανός Β´ (685-695, 705-711), αν και είχε ανανεώσει τη συνθήκη ειρήνης με τους Άραβες το 685, θέλησε να εκμεταλλευτεί τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε εξαιτίας στασιαστικών κινημάτων ο χαλίφης Αμπντ αλ-Μαλίκ (Abd al-Malik). Για το λόγο αυτόν, το 688 ώθησε τους Μαρδαΐτες να επαναλάβουν τις επιδρομές τους, ενισχύοντάς τους με δυνάμεις ιππικού. Ο Αμπντ αλ-Μαλίκ αναγκάστηκε να υπογράψει νέα συνθήκη ειρήνης με επαχθείς για το χαλιφάτο όρους, αλλά και με την υποχρέωση εκ μέρους των Βυζαντινών να αποσύρουν τους Μαρδαΐτες από τον Αμανό. Ο Ιουστινιανός αποδέχτηκε τον όρο αυτόν, πράξη για την οποία κατακρίθηκε από μεταγενέστερους ιστορικούς.4 Όσοι Μαρδαΐτες παρέμειναν στη Συρία ηττήθηκαν από τους Άραβες, οι οποίοι εξόντωσαν τα βυζαντινά στρατεύματα που είχαν σταλεί για να τους ενισχύσουν. Οι Μαρδαΐτες της Συρίας πολέμησαν στο πλευρό των Αράβων στο Ιράκ και στις επιδρομές τους εναντίον βυζαντινών εδαφών τον 8ο αιώνα, ενώ η παρουσία τους στον Αμανό μαρτυρείται έως το 10ο αιώνα.

3. Η εγκατάσταση των Μαρδαϊτών στα βυζαντινά εδάφη

Οι πηγές ανεβάζουν τον αριθμό των Μαρδαϊτών που κατέφυγαν στα βυζαντινά εδάφη σε 12.000· δε διευκρινίζεται αν σε αυτόν περιλαμβάνεται το σύνολο των προσφύγων ή μόνο οι άνδρες στρατεύσιμης ηλικίας. Οι Μαρδαΐτες εγκαταστάθηκαν στη νοτιοανατολική Μικρά Ασία, συγκεκριμένα στις περιοχές της Παμφυλίας, της Λυκίας και της Κιλικίας.

Στις αρχές του 8ου αιώνα οι βυζαντινές επαρχίες στις οποίες είχαν εγκατασταθεί οι Μαρδαΐτες οργανώθηκαν στρατιωτικά στο θέμα Κιβυρραιωτών, στο οποίο είχε ενταχθεί το σύνολο των επαρχιακών ναυτικών δυνάμεων της αυτοκρατορίας. Στο πλαίσιο της οργάνωσης αυτής, οι Μαρδαΐτες ενσωματώθηκαν στις ναυτικές δυνάμεις του θέματος ως αυτόνομος σχηματισμός με έδρα την πρωτεύουσα Αττάλεια, ενώ ζούσαν και σε άλλες περιοχές.5 Διοικούνταν από Βυζαντινό αξιωματούχο που έφερε το βαθμό του κατεπάνω, διοριζόταν απευθείας από τον αυτοκράτορα και ήταν ανεξάρτητος από το στρατηγό του θέματος. Δε γνωρίζουμε το χρόνο κατά τον οποίο έλαβαν χώρα οι μεταρρυθμίσεις αυτές, αλλά πιθανότατα είναι σχεδόν σύγχρονες με την ίδρυση του θέματος. Οι Μαρδαΐτες της Αττάλειας απέκτησαν μεγάλη φήμη για τις ναυτικές τους ικανότητες, ιδίως στη χρήση ταχέων αναγνωριστικών σκαφών, αλλά και για το μίσος τους προς τους Άραβες της Συρίας.

Αργότερα (τον 9ο αιώνα), ένα μέρος των Μαρδαϊτών μεταφέρθηκε στα θέματα Πελοποννήσου, Νικοπόλεως (περιλάμβανε τα εδάφη της Ηπείρου και της Αιτωλοακαρνανίας) και Κεφαλληνίας· στις περιοχές αυτές συνέχισαν να υπηρετούν ως ναυτικά πληρώματα.6 Στα τέλη του 9ου αιώνα οι Μαρδαΐτες της Πελοποννήσου έλαβαν μέρος στις εκστρατείες στη Σικελία, ενώ το 911 και το 949 μεγάλος αριθμός Μαρδαϊτών των τριών θεμάτων (πάνω από 5.000 στην πρώτη περίπτωση, 3.000 στη δεύτερη) συμμετείχαν στις εκστρατείες εναντίον των Αράβων της Κρήτης.

Οι Μαρδαΐτες της Αττάλειας συνέχισαν να υπηρετούν ως επίλεκτα πληρώματα του στόλου των Κιβυρραιωτών έως το δεύτερο ήμισυ του 10ου αιώνα, αλλά η αποδυνάμωση των θεματικού στόλου των Κιβυρραιωτών τον 11ο αιώνα πρέπει να επηρέασε και αυτούς. Δεν υπάρχουν πληροφορίες για τη μετέπειτα ιστορία τους και το πιθανότερο είναι ότι σταδιακά αφομοιώθηκαν από τον τοπικό πληθυσμό.

4. Αποτελέσματα της παρουσίας των Μαρδαϊτών στη Μικρά Ασία

Οι Μαρδαΐτες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη στρατηγική των Βυζαντινών εναντίον των Αράβων τον 7ο αιώνα, και κυρίως κατά τη διάρκεια της πρώτης πολιορκίας της Κωνσταντινούπολης· τότε οι επιδρομές τους στο Λίβανο, σε συνδυασμό με τη ναυτική ήττα των πολιορκητών, ουσιαστικά ανάγκασαν τους Άραβες να εγκαταλείψουν την πολιορκία και να υπογράψουν συνθήκη ειρήνης. Η επανάληψη των όρων για απόσυρση των Μαρδαϊτών στις επόμενες συνθήκες και η επιμονή των Αράβων το 688 να εγκαταλείψουν οι Μαρδαΐτες το Μαύρον Όρος δείχνουν το μέγεθος της απειλής που αντιμετώπιζαν οι κεντρικές περιοχές του χαλιφάτου από τους συμμάχους των Βυζαντινών.

Η εγκατάσταση των Μαρδαϊτών στα βυζαντινά εδάφη, αν και αποδυνάμωσε την επιθετική πολιτική του Βυζαντίου στη Μέση Ανατολή, ενίσχυσε όμως τις ναυτικές δυνάμεις της αυτοκρατορίας στη νοτιοανατολική Μικρά Ασία, καθώς σύντομα οι Μαρδαΐτες απέδειξαν τις ικανότητές τους στη θάλασσα και ενίσχυσαν σημαντικά το θεματικό ναυτικό των Κιβυρραιωτών, κυρίως στην ανίχνευση και τη συλλογή πληροφοριών. Παρόμοια θετικά αποτελέσματα είχε και η εγκατάσταση μέρους των Μαρδαϊτών στα δυτικά θέματα, οι στολίσκοι των οποίων ωφελήθηκαν σε μεγάλο βαθμό από τις ναυτικές ικανότητες του λαού της Συρίας, και μάλιστα σε μια εποχή που το Βυζάντιο αντιμετώπιζε επιπλέον την απειλή των αραβικών στόλων της Δυτικής Μεσογείου.

Η εγκατάσταση των Μαρδαϊτών στη Μικρά Ασία και τον ελλαδικό χώρο άφησε τα ίχνη της στην εθνολογική σύσταση του πληθυσμού των περιοχών αυτών. Σε έγγραφο των Λατίνων ηγεμόνων της Κέρκυρας, χρονολογούμενο το 1365, με το οποίο επικυρώνεται παλαιότερο διάταγμα (έτος 1246) του Μιχαήλ Β΄, ηγεμόνα της Ηπείρου, αναφέρεται μία “decarhia Mardatorum”, ενώ Ευρωπαίοι περιηγητές του δευτέρου μισού του 19ου αιώνα διέκριναν σημιτικά χαρακτηριστικά σε πολλούς από τους Έλληνες κατοίκους της Αττάλειας, υποδηλώνοντας ότι κατάγονταν από Μαρδαΐτες. Σύμφωνα με ορισμένους ερευνητές, ακόμη και το ακριτικό έπος διασώζει την ανάμνηση των Μαρδαϊτών, κρυμμένη πίσω από το όνομα «Μαυριορίτες».

1. Ο P.A. Hollingsworth στο The Oxford Dictionary of Byzantium 2 (New York – Oxford 1991), σελ. 1297, βλ. λ.“Mardaites”, τους θεωρεί περσικής ή αρμενικής καταγωγής. Ο M. Canard στο The Encyclopedia of Islam2 2 (Leiden – London 1965), σελ. 456-458, βλ. λ. “Djaradjima”, κλίνει προς την άποψη ότι οι Μαρδαΐτες ήταν περσικής καταγωγής. Ο Χ. Μπαρτικιάν, «Η λύση του αινίγματος των Μαρδαϊτών», στο Στράτου, Ν.Α. (επιμ.), Βυζάντιον. Αφιέρωμα στον Ανδρέα Ν. Στράτο 1 (Aθήνα 1986), σελ. 17-39, διατυπώνει τη θεωρία ότι οι Μαρδαΐτες του 7ου αιώνα ήταν εξαρμενισμένοι Μάρδοι (ιρανική ληστρική φυλή) που πολεμούσαν ως μισθοφόροι των Βυζαντινών και δεν είχαν καμία σχέση με τους Djarādjima ή τους μεταγενέστερους Μαρδαΐτες της Μικράς Ασίας. Οι σύγχρονοι Μαρωνίτες του Λιβάνου υποστηρίζουν ότι κατάγονται από τους Μαρδαΐτες, αλλά η άποψη αυτή καταρρίπτεται από το Moosa, M., “The Relation of the Maronites of Lebanon to the Mardaites and al-Jarājima”, Speculum 44 (1969), σελ. 597-608.

2. Ο Χ. Μπαρτικιάν, «Η λύση του αινίγματος των Μαρδαϊτών», στο Στράτου, Ν.Α. (επιμ.), Βυζάντιον. Αφιέρωμα στον Ανδρέα Ν. Στράτο 1 (Aθήνα 1986), σελ. 17-39, πιστεύει ότι ήταν μονοφυσίτες, ενώ ο Κ. Άμαντος, «Μαρδαΐται», Ελληνικά 5 (1932), σελ. 130-136, θεωρεί ότι ακολουθούσαν το ορθόδοξο δόγμα.

3. Το γεγονός ότι κυριότερη πολεμική τακτική των Μαρδαϊτών ήταν ο κλεφτοπόλεμος γίνεται εμφανές και από ένα χωρίο του Βυζαντινού χρονογράφου Θεοφάνους, Χρονογραφία, στο de Boor, C. (επιμ.), Theophanis Chronographia (Leipzig 1883), σελ. 397, 17-19. Σε αυτό περιγράφεται η δράση των βυζαντινών στρατευμάτων, τα οποία είχαν λάβει θέση στα όρη της Βιθυνίας για να παρενοχλούν τις δυνάμεις των Αράβων που πολιορκούσαν την Κωνσταντινούπολη το 717-718 και οι καταδρομικές τους επιχειρήσεις παραλληλίζονται με αυτές των Μαρδαϊτών («δίκην Μαρδαϊτών κρυπτόμενοι»).

4. Ο Θεοφάνης, Χρονογραφία, στο de Boor, C. (επιμ.), Theophanis Chronographia (Leipzig 1883), σελ. 364, 3-5, ανέφερε ότι, με την κίνησή του αυτή, ο Ιουστινιανός διέλυσε ένα «χάλκινο» τείχος και ακρωτηρίασε τη βυζαντινή εξουσία: «τούτῳ τῷ ἔτει ἐγένετο λιμὸς ἐν Συρίᾳ· καὶ πολλοὶ εἰσῆλθον εἰς Ῥωμανίαν. καὶ ἐλθὼν ὁ βασιλεὺς εἰς Ἀρμενίαν ἐκεῖ ἐδέξατο τοὺς ἐν τῷ Λιβάνῳ Μαρδαΐτας, χάλκεον τεῖχος διαλύσας». Βλ. επίσης ό.π., σελ. 363, 14-20: «καὶ πέμψας ὁ βασιλεὺς προσελάβετο τοὺς Μαρδαΐτας χιλιάδας ιβ΄, τὴν Ῥωμαϊκὴν δυναστείαν ἀκρωτηριάσας. πᾶσαι γὰρ αἱ νῦν οἰκούμεναι παρὰ τῶν Ἀράβων εἰς τὰ ἄκρα πόλεις ἀπὸ Μοψουεστίας καὶ ἕως τετάρτης Ἀρμενίας ἀνίσχυροι καὶ ἀοίκητοι ἐτύγχανον διὰ τὴν ἔφοδον τῶν Μαρδαϊτῶν· ὧν παρασταλλέντων, πάνδεινα κακὰ πέπονθεν ἡ Ῥωμανία ὑπὸ τῶν Ἀράβων μέχρι τοῦ νῦν».

5. Η άποψη ότι Μαρδαΐτες είχαν εγκατασταθεί και στην Αντιόχεια της Πισιδίας και τη νήσο Κάρπαθο βασίζεται στο γεγονός ότι το 10ο αιώνα στις περιοχές αυτές στάθμευαν «γαλέες» του θέματος Κιβυρραιωτών και στην υπόθεση ότι ο συγκεκριμένος τύπος πλοίου χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά από τους Μαρδαΐτες, βλ. Makrypoulias, Ch.G., “The Navy in the Works of Constantine Porphyrogenitus”, Graeco-Arabica 6 (1995), σελ. 152-171.

6. Σε αντίθεση με την Ahrweiler-Γλύκατζη, Ε., Byzance et la mer (Paris 1966), σελ. 399-400, ο Άμαντος, Κ., «Μαρδαΐται», Ελληνικά 5 (1932), σελ. 130-136, θεωρεί ότι οι Μαρδαΐτες των δυτικών θεμάτων δεν είχαν σχέση με τους Μαρδαΐτες της Αττάλειας, αλλά ονομάστηκαν έτσι επειδή ήταν και αυτοί ναυτικοί.

Mardaites in Asia Minor
Συγγραφή : Makripoulias Christos (13/12/2005)
Μετάφραση : Velentzas Georgios
Για παραπομπή: Makripoulias Christos, "Mardaites in Asia Minor",
Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Μ. Ασία
URL:

1. Historical Background

The Mardaïtes first appear in the 7th century, and theories of their origin are divided.1 According to the prevalent view, they are identified with the Djarādjima, who inhabited Mount Amanus or Black Mountain (Arabic: Lukkām) of Syria and the marshy region to the north of Antioch. Their name (plural of Djurdjumānī) derived from either the name of the province of Gurgum, in the region of Germanicia, or from a small town between Aleppo (Halep) and Alexandretta called Djurdjūma, meaning the bastion of the Djarādjima, which the Arabs destroyed in 708, when they suppressed the revolt instigated and supported by the Byzantines.

The Djarādjima were Christians and the jurisdiction of the Patriarchate of Antioch, but they probably followed the doctrine of monophysitism or monotheletism.2 According to Arabic sources, after the Muslims conquered the region of Antioch in 638, the Arabs subdued the Djarādjima, who were then assigned to guard the mountain passes of Amanus and granted exemption from taxation in exchange.

In the mid-660s, the Arabs brought new settlers to the area, because they suspected that the Christian Djarādjima served Byzantine interests. This caused the reaction of the Djarādjima and led to military confrontations, in which Caliph Muwa‘iyah ibn Abi Sufyan, former commander of Syria, won. The Djarādjima replied by invading the cities of Syria and Palestine under Byzantine commanders. It was probably then that they were given the name «Mardaïtes» by the local people, a name that would follow them in Greek sources. The name possibly derived from the Semite word «maridaye», meaning «guerrilla» or «bandit».3 Their conflicts with the Muslims became more serious in the following years, when the Byzantines decided to use them in diversion against the Arabs.

2. The Activitiy of the Mardaïtes in the Middle East

In 671, the Arabs captured Kyzikos, while in the following years, starting from 673, they blockaded the harbours of Constantinople. Thanks to his powerful fleet and the Greek fire, Emperor Constantine IV (668-685) managed to repel the attacks of the Arabian navy. At the same time, the Byzantines took advantage of the difficulties the Arabs were facing and created a diversion in the Middle East. The Mardaïtes, led by Byzantine officers, occupied the Amanus Mountains as far as the outskirts of Jerusalem (possibly in 677). That became their basis for the invasions against Syria and Lebanon, while they were occasionaly joined by slaves and local Christians. Muwa‘iyah was unable to defend his territory effectively, therofore he sent deputies to sign a peace treaty with Emperor Constantine in 678. According to the terms of the treaty, the Byzantines should cease all Mardaïte attacks in Syria and Lebanon.

The Mardaïte revolt ended ten years later. Although he had renewed the peace treaty with the Arabs in 685, Justinian II (685-695, 705-711) wanted to take advantage of the difficulties Caliph Abd al-Malik was facing because of rebellious movements. Therefore, in 688, he urged the Mardaïtes to start raiding the Arab land again, and reinforced them with cavalry. Abd al-Malik was made to sign a new peace treaty with onerous terms, while the Byzantines would withdraw the Mardaïtes from Amanus. Justinian accepted the term, for which he was criticised by later historians.4 The Mardaïtes who remained in Syria were defeated by the Arabs, who eliminated the Byzantine reinforcements. The Mardaïtes of Syria fought on the side of the Arabs in Iraq and joined them again in the Arabian raids against Byzantine territory in the 8th century, while evidence of their presence in Amanus existed until the 10th century.

3. The Resettlement of the Mardaïtes in Byzantine Territories

According to the sources, the Mardaïtes that fled to Byzantine lands amounted to 12,000. However, it is not clear whether all of the refugees or only men eligible for enlistment were included. The Mardaïtes settled in southeastern Asia Minor, particularly in the districts of Pamphylia, Lycia and Cilicia.

In the early 8th century, the military forces of the Byzantine provinces where the Mardaïtes had settled formed the theme of Kibyrrhaiotai, which included all the provincial naval forces of the empire. Within this framework, the Mardaïtes were incorporated into the naval forces of the theme as an autonomous formation based on the capital Attaleia, while they continued to live in other regions as well.5 They were under a Byzantine officer with the rank of katepano, who was directly appointed by the emperor and was independent of the strategos of the theme. The time those reforms took place remains uncertain, but they were probably contemporary with the establishment of the theme. The Mardaïtes of Attaleia became very famous for their seamanship, particularly for their mastery of fast vessels used for scouting missions, as well as for their hatred towards the Arabs of Syria.

Later on (in the 9th century), a part of the Mardaïtes moved to the themes of the Peloponnese, Nicopolis (including the lands of Epiros and Etoloakarnania) and Kephalenia; in those regions they continued to serve as crew members of thematic fleets.6 Towards the late 9th century, the Mardaïtes of the Peloponnese took part in the campaigns in Sicily, while in 911 and 949 a large number of Mardaïtes from the three themes (more than 5000 in the first case, 3000 in the second) participated in the campaigns against the Arabs of Crete.

The Mardaïtes of Attaleia continued to serving as prominent crew members in the fleet of the theme of Kibyrrhaiotai until the second half of the 10th century, but the decline of the fleet of the Kibyrrhaiotai Theme in the 11th century must have affected them. There is no information about their later history; they must have been gradually absorbed by the local people.

4. Consequences of the Mardaïte Presence in Asia Minor

The Mardaïtes played an important role mainly in the strategy employed by the Byzantines against the Arabs in the 7th century, particularly during the first siege of Constantinople: their raids in Lebanon, combined with the naval defeat of the besiegers, actually compelled the Arabs to raise the siege and sign a peace treaty. The repetition of the terms concerning the withdrawal of the Mardaïtes in the following treaties as well as the Arab insistence in 688 that the Mardaïtes should abandon the Black Μountain reveal the size of the threat the central regions of the caliphate were facing from these allies of the Byzantines.

Although the settlement of the Mardaïtes in Byzantine land weakened the offensive policy of Byzantium in the Middle East, it strengthened the naval forces of the empire in southeastern Asia Minor, since the Mardaïtes soon proved their seamanship and significantly reinforced the fleet of the theme of the Kibyrrhaiotai, mainly in scouting and information gathering. The settlement of part of the Mardaïtes in the western themes had similarly positive results for the small fleets of those themes, which were greatly benefited from the seamanship of this people of Syria, particularly in a period when Byzantium was facing the additional threat of the Arabian fleets of the western Mediterranean.

The settlement of the Mardaïtes in Asia Minor and mainland Greece affected the ethnological composition of the population in those regions. According to a document of the Latin sovereigns of Corfu dated 1365, which ratifies an earlier (1246) decree of Michael II, the ruler of Epirus, referring to a «decarhia Mardatorum», while some European travellers of the second half of the 19th century recognised Semite features in several Greek inhabitants of Attaleia, thus implying that they were of Mardaïte origin. According to some scholars, even the Akritic songs preserved the memory of the Mardaïtes, hidden behind the name Maurioritai («Μαυριορίτες»).

1. P.A. Hollingsworth in The Oxford Dictionary of Byzantium 2 (New York – Oxford 1991), p. 1297, see entry ‘Mardaites’, considers them of Persian or Armenian origin. M. Canard in The Encyclopedia of Islam2 2 (Leiden – London 1965), pp. 456-458, see entry ‘Djaradjima’, tends to believe that the Mardaites were of Persian origin. Χ. Μπαρτικιάν, ‘Η λύση του αινίγματος των Μαρδαϊτών’, in Στράτου, Ν.Α. (ed.), Βυζάντιον. Αφιέρωμα στον Ανδρέα Ν. Στράτο 1 (Athens 1986), pp. 17-39, formulates the theory that the Mardaites of the 7th century were Mards (Iranian bandits) absorbed by the Armenians, who fought as Byzantine mercenaries and had nothing in common with the Djaradjima or the subsequent Mardaites of Asia Minor. Modern Mardaites of Lebanon claim to be descendants of Mardaites, but this view is contestated by Moosa, M., ‘The Relation of the Maronites of Lebanon to the Mardaites and al-Jarajima’, Speculum 44 (1969), pp. 597-608.

2. Χ. Μπαρτικιάν, ‘Η λύση του αινίγματος των Μαρδαϊτών’, in Στράτου, Ν.Α. (ed.), Βυζάντιον. Αφιέρωμα στον Ανδρέα Ν. Στράτο 1 (Athens 1986), pp. 17-39, believes that they were monophysites, while Κ. Άμαντος, ‘Μαρδαΐται’, Ελληνικά 5 (1932), pp. 130-136, believes that they followed the Orthodox doctrine.

3. Evidence of Mardaites' practicing mainly the guerrilla tactics is a quotation from the Byzantine chronicler Theophanes' work, in de Boor, C. (ed.), Theophanis Chronographia (Leipzig 1883), p. 397, 17-19. In his text, he describes the activity of the Byzantine forces, which were arrayed on the mountains of Bithynia in order to harass the Arabian forces that were besieging Constantinople in 717-718; their skirmishing raids were similar to those of the Mardaites («δίκην Μαρδαϊτ?ν κρυπτόμενοι», lurking as Mardaites).

4. Theophanes, in his Chronography, in de Boor, C. (ed.), Theophanis Chronographia (Leipzig 1883), p. 364, 3-5, mentions that with this movement Justinian tore down a «bronze» wall and amputated the Byzantine power: «τούτῳ τῷ ἔτει ἐγένετο λιμὸς ἐν Συρίᾳ· καὶ πολλοὶ εἰσῆλθον εἰς Ῥωμανίαν. καὶ ἐλθὼν ὁ βασιλεὺς εἰς Ἀρμενίαν ἐκεῖ ἐδέξατο τοὺς ἐν τῷ Λιβάνῳ Μαρδαΐτας, χάλκεον τεῖχος διαλύσας». See also as above, p. 363, 14-20: ‘καὶ πέμψας ὁ βασιλεὺς προσελάβετο τοὺς Μαρδαΐτας χιλιάδας ιβ΄, τὴν Ῥωμαϊκὴν δυναστείαν ἀκρωτηριάσας. πᾶσαι γὰρ αἱ νῦν οἰκούμεναι παρὰ τῶν Ἀράβων εἰς τὰ ἄκρα πόλεις ἀπὸ Μοψουεστίας καὶ ἕως τετάρτης Ἀρμενίας ἀνίσχυροι καὶ ἀοίκητοι ἐτύγχανον διὰ τὴν ἔφοδον τῶν Μαρδαϊτῶν· ὧν παρασταλλέντων, πάνδεινα κακὰ πέπονθεν ἡ Ῥωμανία ὑπὸ τῶν Ἀράβων μέχρι τοῦ νῦν».

5. The view that there were Mardaites settled in Antioch of Pisidia and the island of Karpathos as well is based on the fact that, in the 10th century, galeai of the theme of Kibyrrhaiotai were stationed in those regions, as well as on the assumption that this particular type of ship was used exclusively by the Mardaites; see Makrypoulias, Ch.G., ‘The Navy in the Works of Constantine Porphyrogenitus’, Graeco-Arabica 6 (1995), pp. 152-171.

6. Unlike Ahrweiler-Γλύκατζη, Ε., Byzance et la mer (Paris 1966), pp. 399-400, Άμαντος, Κ., ‘Μαρδαΐται’, Ελληνικά 5 (1932), pp. 130-136, believes that the Mardaïtes of the western themes had nothing in common with the Mardaïtes of Attaleia, but took that name because they were seamen too.

Μετοικεσία Μαρδαϊτών, 688 μΧ

1. Ιστορικό πλαίσιο

Η απομάκρυνση των Μαρδαϊτών από την περιοχή του Λιβάνου μετά την υπογραφή της συνθήκης του 688 ανάμεσα στον αυτοκράτορα Ιουστινιανό Β' και τον Άραβα χαλίφη Αμπντ αλ-Μαλίκ ('Abd al-Malik, 685-705) αποτέλεσε ένα γεγονός μείζονος σημασίας σε ό,τι είχε σχέση με την αμυντική γραμμή του Βυζαντίου στην περιοχή της οροσειράς του Ταύρου και την Αρμενία. Η εν λόγω συνθήκη αποτελούσε τη δεύτερη ανανέωση της συνθήκης του 678, η οποία είχε υπογραφεί μεταξύ του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Δ' Πωγωνάτου (668-685) και του χαλίφη Μωαβία (Mu'āwiya, 661-680) (η πρώτη ανανέωση της συνθήκης έγινε το 685). Οι όροι της συνθήκης του 678 προέβλεπαν την ετήσια καταβολή στους Βυζαντινούς 365.000 χρυσών νομισμάτων, 365 ίππων και 365 δούλων. Οι ευνοϊκοί αυτοί όροι ήταν αποτέλεσμα της αποτυχημένης πολιορκίας της Κωνσταντινούπολης από τον Μωαβία και του επιτυχούς βυζαντινού αντιπερισπασμού στην περιοχή της Συρίας με τη δράση των Μαρδαϊτών (677). Τα διαθέσιμα στοιχεία για την παρουσία και τη δράση των Μαρδαϊτών στο αραβοβυζαντινό σύνορο κατά το δεύτερο ήμισυ του 7ου αιώνα είναι αποσπασματικά και ελλιπή, προκαλώντας πολλές δυσχέρειες για την έρευνα. Τα κύρια σημεία τα οποία χαρακτηρίζουν το ερευνητικό ενδιαφέρον για τους Μαρδαΐτες αφορούν τον εθνογραφικό χαρακτήρα της προέλευσής τους και την τύχη των ενόπλων αυτών μετά την απομάκρυνσή τους από τον Λίβανο, καθώς και την κατάσταση που επικράτησε στην εγκαταλειφθείσα περιοχή του Ταύρου.

2. Η μετοικεσία των Μαρδαϊτών

2.1. Οι Μαρδαΐτες

Ο ρόλος που διαδραμάτισαν οι Μαρδαΐτες στα στρατιωτικά γεγονότα του 7ου αιώνα καθίσταται κατανοητός μέσα από την παράθεση ορισμένων λεπτομερειών σχετικά με το παρελθόν τους πριν από τη συνθήκη του 688. Η παρουσία των Μαρδαϊτών εντοπίζεται στα όρη του Αμανού και στην οροσειρά του Ταύρου. Στην αραβική γλώσσα αποκαλούνταν Djarādjima. Το ζήτημα της προέλευσής τους παραμένει ανοικτό, αν και θεωρείται πολύ πιθανή η ιρανική ή αρμενική καταγωγή τους. Όσον αφορά τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις, οι Μαρδαΐτες ήταν χριστιανοί Μονοφυσίτες ή Μονοθελήτες. Πιθανόν να προσέφεραν τις στρατιωτικές τους υπηρεσίες στους Βυζαντινούς πριν ακόμα από την αραβική επέκταση. Μετά την κατάκτηση της Συρίας από τους μουσουλμάνους, ένα μέρος των Μαρδαϊτών μετακινήθηκε προς βορρά,1 ενώ μέρος του πληθυσμού τους παρέμεινε στην αραβική επικράτεια και ορισμένοι εξισλαμίσθηκαν.2

2.2. Η μετοικεσία

Οι όροι της συνθήκης του 688 ανανέωναν για δεύτερη φορά τη συνθήκη του 678, με την προσθήκη δύο όρων ακόμα, οι οποίοι συνδέονταν με τα αίτια που οδήγησαν τις δύο πλευρές στην εν λόγω ανανέωση. Οι δύο επιπρόσθετοι όροι προέβλεπαν την απόσυρση των συμμάχων του Βυζαντίου Μαρδαϊτών από την περιοχή του Λιβάνου και την εκ μέρους του Βυζαντινού αυτοκράτορα παρεμπόδιση των επιδρομών τους εναντίον αραβικών περιοχών, καθώς και την καταβολή φόρου από τους κατοίκους της Κύπρου, της Αρμενίας και της Ιβηρίας στις δύο πλευρές εξίσου και κατά το ήμισυ.3 Ο πρώτος όρος αποτελούσε προϋπόθεση για την επίτευξη του δεύτερου, τουλάχιστον σε ό,τι αφορούσε τις περιοχές της Αρμενίας και της Ιβηρίας, καθώς οι Μαρδαΐτες είχαν την ευθύνη για την άμυνα του συνόρου έως την Αρμενία IV. Οι Μαρδαΐτες, λοιπόν, αποτέλεσαν το κύριο ζήτημα της συνθήκης του 688 για τις δύο πλευρές.

3. Συνέπειες

Τα επακόλουθα της μετοικεσίας των Μαρδαϊτών ήταν η αναπροσαρμογή της πληθυσμιακής σύστασης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και ο επανακαθορισμός της στρατιωτικής ισορροπίας στη νοτιοανατολική Μικρά Ασία. Υπολογίζεται ότι ο αριθμός των Μαρδαϊτών που μετακινήθηκαν ανήλθε σε 30.000. Ωστόσο, οι μετακινηθέντες πληθυσμοί δεν προέρχονταν μόνο από τα βυζαντινά εδάφη, αλλά και από την αραβική επικράτεια: από την τελευταία εισήλθαν περίπου 12.000 Μαρδαΐτες, ενώ από την περιοχή του Ταύρου την ελεγχόμενη από τους Βυζαντινούς4 εισήλθαν περίπου 18.000. Αρχικά οι Μαρδαΐτες εγκαταστάθηκαν στη νοτιοανατολική Μικρά Ασία (Παμφυλία, Καρία, Λυκία), όπου υπηρετούσαν ως κωπηλάτες στο στόλο του θέματοςΚιβυρραιωτών. Αργότερα, τον 9ο και 10ο αιώνα, τους συναντούμε στα θέματα Πελοποννήσου, Νικοπόλεως και Κεφαλληνίας.5 Με αυτόν τον τρόπο επετεύχθη η ενίσχυση του θεματικού στόλου του Βυζαντίου.6 Οι Μαρδαΐτες των ευρωπαϊκών επαρχιών της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ονομάζονταν στις πηγές «Μαρδαΐται της Δύσεως», αλλά θα πρέπει να επισημανθεί ότι παραμένει αβέβαιη η ταύτιση των Μαρδαϊτών του 9ου και 10ου αιώνα με εκείνους του 7ου.7 Η σπουδαιότερη συνέπεια της μετοικεσίας των Μαρδαϊτών υπήρξε η απουσία τους από την αραβοβυζαντινή μεθόριο, καθώς η άμυνα του Βυζαντίου κατέστη πλέον ανεπαρκής στις επιθέσεις του χαλιφάτου, ενώ οι Άραβες έδωσαν ιδιαίτερη προσοχή στην παραμεθόριο περιοχή. Η περιοχή της Μοψουεστίας μέχρι και την Αρμενία IV κατέστη πεδίο έντονων αμφισβητήσεων μεταξύ των δύο αυτοκρατοριών. Στις αρχές του 8ου αιώνα οι Djarādjima του χαλιφάτου θα γνωρίσουν την οικονομική-φορολογική καταπίεση, αλλά και τη διωκτική στάση των αρχών του χαλιφάτου, με αποτέλεσμα να διασκορπιστούν στις ορεινές περιοχές του Αμανού και του Ταύρου.8

4. Κριτική του γεγονότος

Ο Θεοφάνης ο Ομολογητής, ο πιο κοντινός στα γεγονότα συγγραφέας, επικρίνει στο έργο του την απόφαση του Ιουστινιανού Β' να προχωρήσει στη μετακίνηση των Μαρδαϊτών, καθώς θεωρούσε ότι ήταν κεφαλαιώδους σημασίας για την αμυντική θωράκιση της αυτοκρατορίας απέναντι στην αραβική απειλή. Μάλιστα, έχοντας την πολυτέλεια της εκ των υστέρων γνώσης των συνεπειών για την άμυνα της Μικράς Ασίας, ο Θεοφάνης τονίζει χαρακτηριστικά ότι «πᾶσαι γὰρ αἱ νῦν οἰκούμεναι παρὰ τῶν Ἀράβων εἰς τὰ ἄκρα πόλεις ἀπὸ Μοψουεστίας καὶ ἕως τετάρτης Ἀρμενίας ἀνίσχυροι καὶ ἀοίκητοι ἐτύγχανον διὰ τὴν ἔφοδον τῶν Μαρδαϊτῶν· ὧν παρασταλλέντων, πάνδεινα κακὰ πέπονθεν ἡ ῾Ρωμανία ὑπὸ τῶν Ἀράβων μέχρι τοῦ νῦν».9
1. Vasiliev, A.A., History of the Byzantine Empire (Madison 1952), σελ. 215.

2. al-Balādhurī, Kitāb Futūh al-Buldān, Hitti, Ph.K. (ed.), The Origin of the Islamic State (Beirut 1966), σελ. 246-247.

3. Θεοφάνης, Χρονογραφία, de Boor, C. (ed.), Theophanis Chronographia (Leipzig 1883), 363.6-20.

4. Treadgold, W.T., Byzantium and its Army (284-1081) (Stanford 1995), σελ. 72.

5. Ahrweiler, H., Byzance et la mer. La marine de guerre, la politique  et les institutions maritimes de Byzance au VIIe-XVe siècles (Paris 1966), σελ. 33, 44, 50, 52, 84-85, 108, 100, 399-400.

6. Treadgold, W.T., Byzantium and its Army (284-1081) (Stanford 1995), σελ. 26.

7. Ενδιαφέρουσα είναι η άποψη του Treadgold, W.T., Byzantium and its Army (284-1081) (Stanford 1995), σελ. 72, ο οποίος θεωρεί ότι μέσα από τις διαφορετικές χρονικές αναφορές του 7ου και των 8ου-9ου αιώνα δηλώνεται ότι οι όψιμοι Μαρδαΐτες είναι απόγονοι των μετακινηθέντων κατά τον 9ο αιώνα Μαρδαϊτών. Η άποψή του βασίζεται στην υπόθεση ότι οι πρώτοι Μαρδαΐτες θα πρέπει να έλαβαν από τον αυτοκράτορα στρατιωτικές γαίες οι οποίες κληροδοτήθηκαν στους απογόνους τους ή, εάν δεν έλαβαν δικές τους γαίες, τα επαγγέλματα-προνόμιά τους ήταν κληρονομικά.

8. al-Balādhurī, Kitāb Futūh al-Buldān, Hitti, Ph.K. (ed.), The Origin of the Islamic State (Beirut 1966), σελ. 258.

9. Θεοφάνης, Χρονογραφία, de Boor, C. (ed.), Theophanis Chronographia (Leipzig 1883), 363.16-20.

Συγγραφή : Βενέτης Ευάγγελος (31/10/2003)
Για παραπομπή: Βενέτης Ευάγγελος, «Μετοικεσία Μαρδαϊτών, 688», 2003,
Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Μ. Ασία
URL:



Forced Movement of the Mardaites, 688
Συγγραφή : Venetis Evangelos (31/10/2003)
Μετάφραση : Chrysanthopoulos Dimitrios (19/9/2008)
Για παραπομπή: Venetis Evangelos, "Forced Movement of the Mardaites, 688", 2008,
Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Μ. Ασία
URL:


1. Historical context

The forced movement of the Mardaites from the region of Lebanon following the signing of the peace treaty of 688 AD between the emperor Justinian II and the Arab caliph Abd al-Malik (668-705 AD) was an event of great importance regarding the defensive line of Byzantium in the region of the mountain range of Taurus and Armenia. This treaty was the second renewal of the peace treaty of 678 AD, signed between the emperor Constantine IV Pogonatos (668-685 AD) and caliph Mu’awiya (661-680 AD) (the first renewal of the treaty was signed in 685 AD). According to the terms of the treaty of 678 AD, an annual toll of 365.000 golden coins, 365 horses and 365 slaves was to be paid to the Byzantines. These favourable terms were the result of the unsuccessful siege of Constantinople by My’awiya and the successful byzantine diversion in the region of Syria carried out by the Mardaites (677 AD). The available evidence of the presence and action of the Mardaites in the arab-byzantine frontier during the second half of the 7th cent. AD is fragmentary and incomplete, making further research extremely difficult. The main points of interest in the Mardaites concern the ethnographic nature of their origin and their fate following their forced movement from Lebanon, as well as the conditions in the abandoned region of Taurus in the subsequent years.

2. The forced movement of the Mardaites

2.1. The Mardaites

The role played by the Mardaites in the military events of the 7th cent. AD is easier to grasp by taking into account certain information regarding their past prior to the treaty of 688 AD. Their presence was attested to the mountains of Amanus and the mountain range of Taurus. Their Arab name was Djaradjima. The issue of their origin remains unclear. It is possible, however, that they were of Iranian or Armenian descent. With regard to their religious beliefs, the Mardaites were Christian adherents of Monophysitism or Monotheletism. It is possible that they also provided their military services to the Byzantines prior to the Arab expansion. Following the conquest of Syria by the Muslims, a part of the Mardaites moved to the north,1 while another part of their population remained in Arab territory and converted to Islam.2

2.2. The forced movement

The terms of the treaty of 688 AD renewed for a second time the treaty of 678 AD with the addition of two more terms, related to the causes which led the two sides to this renewal. The two extra terms provided the withdrawal of the Mardaites, allies of Byzantium, from the region of Lebanon and the prevention on behalf of the byzantine Emperor of their raids into arab territories; also, that the tax payed by the populations of Cyprus, Armenia and Iberia should be divided in two and payed to both sides.3 The first term was a prerequisite of the second, regarding the regions of Armenia and Iberia at least, due to the fact that the Mardaites were responsible for the defence of the border as far as Armenia IV. The Mardaites were thus the main issue of the treaty of 688 AD for both sides.

3. Consequences

The forced movement of the Mardaites resulted in the alteration of the population of the Byzantine Empire and the readjustment of the military balance in southeastern Asia Minor. It is estimated that the removed Mardaites numbered 30.000. However, the removed population did not come from Byzantine territories only. No less than 12.000 Mardaites came from Arab territories, added to the 18.000 from the byzantine region of Taurus.4 At first, the Mardaites settled in southeastern Asia Minor (Pamphylia, Caria, Lycia), serving as oarsmen in the fleet of the theme of Kibyrrhaiotai. Later, during the 9th and 10th cent. AD, they served as oarsmen in the themes of Peloponnese, Nicopolis and Cephalenia,5 thus reinforcing the fleet of the themes of Byzantium.6 The Mardaites of the European provinces of the Byzantine Empire are mentioned in the sources as Mardaites of the West; however, whether these 9th- and 10th- cent. Mardaites are the same people as the Mardaites of the 7th cent., is an open question.7 The greatest consequence of the forced movement of the Mardaites was their absence from the arab-byzantine frontier, making the defence of Byzantium against the attacks of the caliphate insufficient. The Arabs, at the same time, reinforced their presence in the region. The region of Mopsuestia as far as Armenia IV became an area of conflict between the two empires. At the beginning of the 8th cent. AD, the Djaradjima of the caliphate met the economic oppression as well as persecutions by the authorities of the caliphate, forcing them to scatter in the mountainous regions of Amanus and Taurus.8

4. Critisism on these events

Theophanes the Confessor, a contemporary to these events, criticizes in his work the decision of Justinian II to remove the Mardaites, believing that they were of great importance for the defence of the Empire against the arab threat. Having the advantage of witnessing how this affected the defence of Asia Minor, Theophanes points out characteristically that the borderline Arab cities from Mopsuestia to Armenia IV were once deserted for fear of the Mardaites, while after the latters's forced movement, Byzantium suffered greatly.9

1. Vasiliev, A. A., History of the Byzantine Empire (Madison 1952), p. 215.

2. al-Baladhuri, Kitab Futuh al-Buldan, Hitti, Ph. K. (ed.) The Origin of the Islamic State (Beirut 1966), pp. 246-247.

3. De Boor, C. (ed.), Theophanis Chronographia (Leipzig 1883), p. 363.3-20.

4. Treadgold, W. T., Byzantium and its Army (284-1081) (Stanford 1995), p. 72.

5. Ahrweiler, H., Byzance et la mer. La marine de guerre, la politique et les institutions maritimes de Byzance au VIIe-XVe siecles (Paris 1966), pp. 33, 44, 50, 52, 84-85, 100, 108, 399-400.

6. Treadgold, W. T., Byzantium and its Army (284-1081) (Stanford 1995), p. 26.

7. According to Treadgold, W. T., Byzantium and its Army (284-1081) (Stanford 1995), p. 72, the various sources of the 7th and 8th-9th cent. imply that the Mardaites of subsequent centuries were descendants of those removed from Asia Minor in the 7th cent. His belief is based on the assumption that the early Mardaites must have been granted military lands by the Emperor, which they later left to their descendants, or that their professions and privileges were hereditary.

8. al-Baladhuri, Kitab Futuh al-Buldan, Hitti, Ph. K. (ed.) The Origin of the Islamic State (Beirut 1966), p. 258.

9. De Boor, C. (ed.), Theophanis Chronographia (Leipzig 1883), p. 363.16-20: “πάσαι γαρ αι νυν οικούμεναι παρά των Αράβων εις τα άκρα πόλεια από Μοψουεστίας και έως τετάρτης Αρμενίας ανίσχυροι και αοίκητοι ετύγχανον δια την έφοδον των Μαρδαϊτών· ων παρασταλλέντων, πάνδεινα κακά πέπονθεν η Ρωμανία υπό των Αράβων μέχρι του νυν”.

Μονοφυσιτισμός

Μονοφυσιτισμός ονομάζεται ένα χριστιανικό δόγμα, κατά το οποίο η θεία φύση του Χριστού θεωρείται κυρίαρχη επί της ανθρώπινης.
Είναι σημαντικό ρεύμα της χριστιανικής σκέψης. Εμφανίστηκε τον 5ο αιώνα και ιδρυτής του είναι ο Ευτυχής (γι' αυτό λέγεται και ευτυχιανισμός). Η θεωρία του μονοφυσιτισμού υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη φύση του Χριστού απορροφήθηκε από τη θεία φύση ως «σταγόνα μέλητος στον ωκεανό». Καταδικάστηκε από την Δ' Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας το 451 μ.Χ και την Ε΄ Οικουμενική Σύνοδο της Κωνσταντινούπολης το 553 μ.Χ. όπου και και διατυπώθηκε το ορθόδοξο δόγμα, σύμφωνα με το οποίο ο Ιησούς υπάρχει σε ένα μόνο πρόσωπο και με δύο φύσεις, την ανθρώπινη και τη θεία, «ενωμένες και μη συγχεόμενες».
Εξαπλώθηκε κυρίως στις ανατολικές επαρχίες του Βυζαντινού Κράτους, δηλαδή στην Συρία, την Παλαιστίνη, την Μεσοποταμία και την Αίγυπτο. Για να μπορέσουν να απαλλαγούν από την σκληρή στάση που επέδειξε ο Ιουστινιανός και οι κατοπινοί αυτοκράτορες εναντίον τους, αναγκάστηκαν να αποδεχτούν την κυριαρχία των Αράβων.
Ο αυτοκράτορας Ηράκλειος και ο Πατριάρχης Σέργιος, θέλησαν να συγκρατήσουν τους μονοφυσίτες με θεολογικές εκφράσεις ηπιότερες από εκείνες των προκατόχων τους, με αποτέλεσμα τον μονοθελητισμό, του οποίου εισηγητής και υποστηρικτής υπήρξε ο πατριάρχης Σέργιος.
Ο μονοφυσιτισμός δεν είναι ένα ενιαίο ρεύμα, αλλά περικλείει διάφορες τάσεις και εξακολουθεί να υφίσταται μέχρι σήμερα.

Μεταλλεία στη Μ. Ασία (Αρχαιότητα)

1. Γενικά

Καθώς η περιοχή της Μικράς Ασίας ήταν ιδιαίτερα πλούσια σε πολύτιμα μέταλλα, εκδηλώθηκε σχετικά νωρίς ενδιαφέρον για τη συστηματική τους εξόρυξη: ο χρυσός, ο άργυρος, ο χαλκός, ο σίδηρος και ο ορείχαλκος συγκαταλέγονται στα φυσικά προϊόντα της περιοχής και η εκμετάλλευσή τους ήταν από οικονομική άποψη απόλυτα ενδεδειγμένη.

2. Χρυσός

Η εκμετάλλευση κοιτασμάτων χρυσού στη Μικρά Ασία άρχισε σχετικά πρώιμα· οι αρχαίες πηγές αναφέρουν ότι οι Λυδοί εκμεταλλεύονταν ορυκτό χρυσό στην περιοχή του όρους Τμώλος και τον μετέφεραν μέσω των ποταμών Πακτωλού και Έρμου.1 Δεν υπάρχει ωστόσο ομοφωνία ως προς την έναρξη εκμετάλλευσης των παραπάνω κοιτασμάτων. Αυτή τοποθετείται από άλλους στην Πρώιμη εποχή του Σιδήρου,2 από άλλους στο β΄ μισό του 8ου αι. π.Χ.,3 ακόμα και στον 7ο αι. π.Χ.4 Πιο πρόσφατα διατυπώθηκε η άποψη ότι ο χρυσός του Πακτωλού εξορυσσόταν ήδη από την 3η χιλιετία π.Χ. Οι πρόσφατες όμως μελέτες δεν επιβεβαιώνουν την εξόρυξη χρυσού στη Λυδία σε τόσο πρώιμο στάδιο.5 Από τις αναφορές του Ηροδότου για τον ποταμό Πακτωλό συνάγεται ότι οι Έλληνες θεωρούσαν τις Σάρδεις σημαντική αγορά πολύτιμων μετάλλων.6 Κοντά σε πολύ πλούσια χρυσοφόρα κοιτάσματα στο όρος Τμώλος βρισκόταν και η Έφεσος. Ενδέχεται τέλος η εκμετάλλευση της χρυσοφόρου περιοχής στα Άστυρα, κοντά στην Άβυδο, που αναφέρουν ο Στράβων και ο Ξενοφών, να άρχισε από τους Κλασικούς χρόνους.7 Tο γεγονός πάντως πως ο χρυσός είναι το δεύτερο κατά σειρά συχνότητας μέταλλο που αναφέρεται στον Όμηρο δε μπορεί να είναι τυχαίο.8

Γνωρίζουμε ότι κατά την Ελληνιστική περίοδο γινόταν εκμετάλλευση μεταλλείων χρυσού και αργύρου. Ελληνιστική κεραμική έχει εντοπιστεί στο μεταλλείο του Işık Dağ, στην επαρχία της Άγκυρας. Ελληνιστικά όστρακα έχουν επίσης βρεθεί στο Gure στη χερσόνησο της Biga στη βορειοδυτική Ανατολία. Στο όρος Ίδη της Τρωάδος εξορύσσονταν χρυσός και άργυρος, που προορίζονταν για το Περγαμηνό βασίλειο και την περιοχή κοντά στη Λάμψακο και την Άβυδο. Αυτό εξηγεί και την πλούσια παραγωγή αλεξάνδρειων χρυσών νομισμάτων στις παραπάνω πόλεις. Στο ορεινό εσωτερικό της περιοχής εντοπίστηκαν και άλλα μεταλλεία, π.χ. τα μεταλλεία αργύρου στον Πόντο και αυτά στο όρος Ταύρος στην Κιλικία και την Καππαδοκία.9 Από την ορολογία που χρησιμοποιεί ο Hρόδοτος προκύπτει ότι οι Ίωνες είχαν σαφή γνώση της διαδικασίας κατεργασίας του χρυσού. Η διάκριση του Ηροδότου ανάμεσα σε «χρυσόν άπλετον» και «χρυσόν άπευθον» προδίδει την γνώση της διαδικασίας συγκόλλησηςτου μετάλλου.10 Η θεσμοποίηση εξάλλου του πρώτου διμεταλλικού συστήματος από τον Κροίσο υποδηλώνει επίσης ότι οι Λυδοί ήταν σε θέση να ξεχωρίζουν το χρυσό από το ήλεκτρο.11


To πρωιμότερο εργαστήριο κατεργασίας χρυσού ανάγεται χρονικά στο 620-550 π.Χ.12 Ωστόσο, τα ποσοστά χρυσού στα νομίσματα από ήλεκτρο διάφορων μικρασιατικών κέντρων παραγωγής στο α΄ μισό του 6ου αι. π.Χ. υποδεικνύουν ότι μέχρι τότε δεν ήταν γνωστή η πλήρης κατεργασία αυτού του μετάλλου· η ευρεία διάδοση αργυρών νομισμάτων στη Μικρά Ασία μετά τα μέσα του 6ου αι. π.Χ. πιθανότατα συνδέεται με την τελειοποίηση των τεχνολογικών γνώσεων ως προς τα στάδια επεξεργασίας μετάλλων. Στην περιοχή του Πόντου τα περισσότερα εργαστήρια μετάλλου χρονολογούνται στον 6ο αι. π.Χ., ενώ ένας «θησαυρός» που βρέθηκε στο νησί Βerezan της Μαύρης θάλασσας και που συμπεριλάμβανε χρυσά νομίσματα και νομίσματα από ήλεκτρο από τις Ερυθρές ή από τη Μίλητο είχε προφανώς αποθηκευτεί από χρυσοχόο στις αρχές του 6ου αι. π.Χ.13

3. Άργυρος

Από το 1975, την έρευνα για τα μεταλλεία αργύρου στη Μικρά Ασία, στη Βαλκανική χερσόνησο και στα νησιά του Αιγαίου συντόνισε το Ινστιτούτο Μax Planck, σε συνεργασία με άλλους οργανισμούς. Η σχετική μελέτη του 1975 επιβεβαίωσε την εξόρυξη αργύρου στην Τρωάδα (στο όρος Ίδη) κατά τους Κλασικούς χρόνους. Με την εξόρυξη μετάλλου ενδεχομένως συνδέεται και μια επιγραφή του τοπικού άρχοντα Tarhunzas, υποτελή του βασιλιά της Tuvana, Varpalavas (738-710 π.Χ.), που βρέθηκε κοντά στο χωριό Alihoka, στη μεταλλοφόρο περιοχή Bolkardag, στη νοτιοανατολική Τουρκία. Κοντά στην περιοχή αυτή βρέθηκαν αρχαιολογικά κατάλοιπα κατεργασίας αργύρου, καθώς επίσης και σωροί αργύρου-μολύβδου με όστρακα από την εποχή του Σιδήρου.14 Φαίνεται ωστόσο πως η συστηματοποίηση της εξόρυξης αργύρου στη βορειοδυτική Μικρά Ασία θα πρέπει να αποδοθεί στους Ατταλίδες.15 Στην Τρωάδα, για παράδειγμα, εντοπίστηκε ένα όστρακο ελληνιστικού λύχνου στο μεταλλείο του Serçeören Köy στην επαρχία του Balikesir, κοντά στη θάλασσα του Μαρμαρά, ενώ ελληνιστική κεραμική έχει εντοπιστεί και στα μεταλλεία της χερσονήσου της Βiga. Τέλος, αναλύσεις ραδιάνθρακα 14 δειγμάτων από το μεταλλείο του Αltinoluk μας επιτρέπουν να χρονολογήσουμε το μεταλλείο στα μέσα του 3ου π.Χ. αι.16

4. Χαλκός

Συστηματική εξόρυξη χαλκού από τη Μικρά Ασία κατά την Αρχαϊκή περίοδο εικάζουμε ότι γινόταν, για παράδειγμα, στην ακτή απέναντι από τη Σάμο.17

Στους Κλασικούς χρόνους ο γεωγράφος Αρτεμίδωρος αναφέρει τη λειτουργία ενός μεταλλείου χαλκού στο Αδραμμύτιο μέχρι την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου· το μεταλλείο αυτό αναφέρει και ο ιστορικός Ξενοφών.18

5. Σίδηρος

Στη Μικρά Ασία υπήρχαν και μεταλλεία σιδήρου. Η Ιωνία δε διέθετε η ίδια σιδηροφόρα κοιτάσματα και αντιμετώπισε δυσκολίες για την εξασφάλιση αυτού του μετάλλου· από τον ύστερο όμως 7ο-6ο αι. π.Χ. ανοίχθηκαν νέες πηγές, καθώς οι Φωκαείς αγόρασαν σίδηρο από την Ετρουρία και αποικίστηκε η νότια ακτή του Πόντου. Σώζονται εξάλλου φιλολογικές μαρτυρίες για εξαγωγές χαλυβαίου σιδήρου και στις αγορές του Αιγαίου. Η πρώτη σχετική αναφορά τοποθετείται στο α΄ μισό του 5ου αι. π.Χ. Αξίζει να σημειωθεί ότι η αξία του σιδήρου τότε ήταν μεγαλύτερη από αυτή άλλων εμπορεύσιμων μετάλλων.19

6. Ορείχαλκος

Προβληματική τέλος παραμένει η παραγωγή ορείχαλκου τόσο στην Ελλάδα όσο και στη Μικρά Ασία, καθώς η περιστασιακή παρουσία αρχαίων αποθεμάτων δεν έχει επιβεβαιωθεί. Πρόσφατα βρέθηκαν αποθέματα πρώτης ύλης για την παραγωγή ορείχαλκου στην οροσειρά του Ταύρου. Η χρονολόγηση της εν λόγω παραγωγής τοποθετείται από άλλους στην 3η χιλιετία π.Χ. (με βάση τη μείωση της καύσης του οξειδίου του ορείχαλκου), σύμφωνα με τα ευρήματα στον αρχαιολογικό χώρο Göltepe στη νότια και κεντρική Τουρκία, ενώ από άλλους χρονολογείται γύρω στο 3000 π.Χ. (σύμφωνα με τα ευρήματα από το μεταλλείο ορείχαλκου Kestel).20 Μια τρίτη μερίδα μελετητών διατηρεί επιφυλάξεις ως προς αυτό, λόγω των πενιχρών στοιχείων που αποδεικνύουν την προέλευση του σχετικού μετάλλου από την παραπάνω περιοχή. Πρόσφατα υποστηρίχθηκε ότι μεταξύ της 2ης χιλιετίας και του 11ου αι. μ.Χ. γινόταν εισαγωγή ορείχαλκου από την Ανατολή, πιθανότατα από το Αφγανιστάν και από τη Μαλαισία. Ο D. Muhly επισημαίνει τη μεταφορά ορείχαλκου από την κεντρική Ανατολία διά μέσου μιας πολύ γνωστής εμπορικής οδού. Φαίνεται πως από το β΄ μισό της 3ης χιλιετίας π.Χ. σημειώθηκαν ανακατατάξεις στην παροχή μετάλλου στο Αιγαίο. Η προέλευση ωστόσο της πρώτης ύλης παραμένει αβέβαιη.21
1. Τreister, M.Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden – N. York – Koeln 1996), σελ. 21. Πρβ. Forbes, R.J., Metallurgy in Antiquity. A Notebook for Archaeologists and Technologists (Leiden 1950), σελ. 198 κ.ε. Healy, J.F., Μining and Metallurgy in the Greek and Roman World (London 1978), σελ. 46, 53, 57 κ.ε. Ramin, J., La technique miniere et metallurgique des Anciens (Bruxelles 1977), σελ. 201 κ.ε. Pleiner, R., Ιron Working in Ancient Greece (Praha 1969).

2. Davies, O., Roman Mines in Europe (Oxford 1935), σελ. 237.

3. Την άποψη αυτή πρέσβευε ο S. Przekowski: Waldbaum, J.C., Metalwork from Sardeis. The finds through 1974 (Cambridge 1983), σελ. 3 κ.ε.

4. Αυτό υποστήριξε κυρίως ο Roebuck: Waldbaum, J.C., Metalwork from Sardeis. The finds through 1974 (Cambridge 1983), σελ. 3 κ.ε.

5. Waldbaum, J.C., Metalwork from Sardeis. The finds through 1974 (Cambridge 1983), σελ. 3 κ.ε.

6. 5.101. Για άλλες αναφορές του Ηροδότου στον ποταμό Πακτωλό, πρβ. Ηρ. 1.69.

7. Στράβ. 13.1.23, πρβ. 14.5.28.

8. Gray, D.H.F., “Μetal-working in Homer”, JHS 74 (1954), σελ. 1 κ.ε. Ηealy, J.F., Mining and Metallurgy in the Greek and Roman World (London 1978), σελ. 46.

9. Μorkholm, Ο., Εarly Hellenistic Coinage from the Accession of Alexander to the Peace of Apamea (336 - 188 B.C.) (Cambridge 1991), σελ. 3.

10. Ηρ. 1.50. Waldbaum, J.C., Metalwork from Sardeis. The finds through 1974 (Cambridge 1983), σελ. 7, σημ. 61, με συμπληρωματική βιβλιογραφία. Τreister, M.Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden – N. York – Koeln 1996), σελ. 172.

11. Ηρ. 1.94. Waldbaum, J.C., Metalwork from Sardeis. The finds through 1974 (Cambridge 1983), σελ. 7, σημ. 61.

12. Waldbaum, J.C., Metalwork from Sardeis. The finds through 1974 (Cambridge 1983), σελ. 7, με βιβλιογραφία. Τreister, M.Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden – N. York – Koeln 1996), σελ. 172.

13. Τreister, M.Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden – N. York – Koeln 1996), σελ. 37.

14. Τreister, M.Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden – N. York – Koeln 1996), σελ. 26, σημ. 33.

15. Rostovtzeff, Μ.Ι., The Social and Economic History of the Hellenistic World (Oxford 1941), σελ. 657 κ.ε. Healy, J.F.,  Μining and Metallurgy in the Greek and Roman World (London 1978), σελ. 58.

16. Τreister, M.Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden – N. York – Koeln 1996), σελ. 290.

17. Τreister, M.Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden – N. York – Koeln 1996), σελ. 21.

18. Forbes, R.J., Metallurgy in Antiquity. A Notebook for Archaeologists and Technologists (Leiden 1950), σελ. 303· Τreister, M.Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden - N. York - Koeln 1996), σελ. 187.

19. Τreister, M.Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden – N. York – Koeln 1996), σελ. 173-174. 

20. Τreister, M.Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden – N. York – Koeln 1996), σελ. 28, σημ. 42.

21. Τreister, M.Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden – N. York – Koeln 1996), σελ. 28-29.

Πηγη
Συγγραφή : Παναγοπούλου Κατερίνα (20/2/2002)
Για παραπομπή: Παναγοπούλου Κατερίνα, «Μεταλλεία στη Μ. Ασία (Αρχαιότητα)», 2002,
Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Μ. Ασία
URL:

Mines in Asia Minor (Antiquity)
Συγγραφή : Panagopoulou Katerina (20/2/2002)
Μετάφραση : Kalogeropoulou Georgia , Karioris Panagiotis
Για παραπομπή: Panagopoulou Katerina, "Mines in Asia Minor (Antiquity)",
Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Μ. Ασία
URL:


1. Introduction

The area of Asia Minor was extremely wealthy in precious metals such as gold, silver, copper, iron and bronze and therefore mining started early.

2. Gold

The exploitation of gold deposits in Asia Minor started rather early. Ancient texts recount that the Lydians mined gold in the region of Mount Tmolus and transported it through the rivers Pactolus and Hermus.1However, there is disagreement concerning the specific date when these gold deposits were first exploited. Some scholars date it to the Early Iron Age,2 others to the second half of the 8th cent. BC,3 or even to the 7th cent. BC.4 A more recent view supports the idea that the gold of the Pactolus River had been mined since the 3rd millennium BC. Nevertheless, recent researches do not confirm the extracting of gold in Lydia at such an early date.5 From Herodotus’ references to Pactolus River we can conclude that the Greeks considered Sardis to be an important market for precious metals.6Ephesus was situated to a close proximity to the rich deposits of gold of Mount Tmolus. It is likely that the exploitation of the gold-bearing fields at Astyra, near Abydus, mentioned by Strabo and Xenophon, had started since the Classical period.7 Moreover, it cannot be a coincidence that the second more frequently mentioned metal in Homer is gold.8

The exploitation of gold and silver ores is considered indisputable for the Hellenistic period. Hellenistic pottery has been located in the mine of Işik Dağ, in the Ankara region. Hellenistic sherds have also been found at Gure, in the Biga peninsula in northwestern Anatolia. In Mount Ida in the Troad, gold and silver were mined for the Pergamene Kingdom and the region of Lampsacus and Abydus. This can explain the rich production of gold coins in the name of Alexander in the aforementioned cities. On the mountainous inland region more mines have been located, such as the silver mines in Pontus, the mines on Mount Taurus in Cilicia and Cappadocia.9 Taking into consideration the terminology used by Herodotus, it is evident that the Ionians had clear knowledge of the techniques of gold processing. Herodotus’ distinction between ‘χρυσόν άπλετον’ and ‘χρυσόν άπευθον’ reveals that the technique of alloying gold was well understood.10 In addition, the establishment of the first system of the two metals by Croesus denotes that the Lydians could differentiate between gold and electrum.11

The earliest workshop for gold processing dates to 620-550 BC.12 However, the content of gold in the electrum coins from several manufacture centers of Asia Minor in the first half of the 6th cent. indicates that the complete process of gold working was not fully known. The widespread dissemination of silver coins in Asia Minor after the middle of the 6th cent. BC is most probably related to the mastering of the technology applied in the different phases of metal working. In the Black Sea region most metal workshops are dated to the 6th cent. BC, while a treasure of gold and electrum coins from Erythrae or Miletus, which was discovered on the island of Berezan in the Black Sea, had presumably been stored by a goldsmith in the beginning of the 6th cent. BC.13

3. Silver

Since 1975, research on the silver mines of Asia Minor, the Balkan Peninsula and the Aegean Islands has been coordinated by the Max Planck Institute in collaboration with other organisations. The study conducted in 1975 confirmed the extraction of silver in the Troad (Mount Ida) during the Classical period. An inscription of the local ruler Tarhunzas, subordinate to the king of Tuvana, Varpalavas (738-710 BC), which was found near the village of Alihoka in the metal bearing area of Bolkardag in southeastern Turkey, is probably related with metal mining. In this area archaeological remains of silver processing have been discovered, as well as slag-heaps of silver and lead with sherds of the Iron Age.14 However, the methodical exploitation of the silver mines in northwestern Asia Minor must be attributed to the Attalids.15 In the Troad, for instance, a sherd of a Hellenistic lamp was found in the mine of Serҫeören Köy in the province of Balikesir, near the Sea of Marmaras, whereas Hellenistic pottery has been unearthed in the mines of the Biga Peninsula. Finally, the radiocarbon dating of samples from the mine of Altinoluk provides evidence for the dating of the mine to the mid-3rd cent. BC.16

4. Copper

The mining of copper in Asia Minor during the Archaic period is only speculative, for example on the coast opposite Samos.17

In the Classical period, Artemidorus the geographer mentions the operation of a copper mine in Adramyttion until Alexander’s the Great period; this mine is also mentioned by the historian Xenophon.18

5. Iron

There were also iron mines in Asia Minor. Ionia had no ferrous deposits and it was difficult to obtain iron. However, since the late 7th-6th cent. more resources became available, as the Phocaeans bought iron from Etruria and the south coast of Pontus was colonized. Literary evidence attests the trade of steel in the Aegean. The first relevant reference is dated to the first half of the 5th cent. BC. It should be mentioned that iron had more value than any other metal at that time.19

6. Bronze

The production of bronze in Greece, as well as in Asia Minor, remains a problematic case since there is no evidence for ancient supplies of the metal. Supplies of raw materials for copper production have been discovered recently on Mount Taurus. This production is dated either to the 3rd millennium BC (based on the oxidisation of copper), based on the context in the archaeological site of Göltepe in south and central Turkey, or to around 3000 BC (according to the finds in the copper mine of Kestel).20 Nevertheless, other researchers are cautious in accepting this dating, as there is no secure evidence to prove the mining of the metal in the region. Recently, it has been suggested that between the 2nd millennium and the 11th cent. AD bronze was imported from Anatolia, probably from Afghanistan and Malaysia. D. Muhly has pointed out the transportation of copper from central Anatolia via a well-known trade route. It seems that in the second half of the 3rd millennium BC there were important changes in metal supplies in the Aegean. However, the provenance of the raw material remains unidentified.21

1. Treister, M. Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden-N. York-Koeln: Brill, 1996), p. 21. Cf. Forbes, R. J., Metallurgy in Antiquity. A Notebook for Archaeologists and Technologists (Leiden 1950), p. 198 ff. Healy, J. F., Mining and Metallurgy in the Greek and Roman World (London 1978), p. 46, 53, 57 ff. Ramin, J., La technique miniere et mettallurgique des Anciens (Bruxelles 1977), p. 201 ff. Pleiner, R., Iron Working in Ancient Greece (Praha 1969).

2. Davies, O., Roman Mines in Europe (Oxford 1935), p. 237.

3. This is argued by S. Przekowski: Waldbaum, J. C., Metalwork from Sardeis. The finds through 1974 (Cambridge 1983), p. 3 ff.

4. This view was supported by Roebuck: Waldbaum, J. C., Metalwork from Sardeis. The finds through 1974 (Cambridge 1983), p. 3 ff.

5. Waldbaum, J. C., Metalwork from Sardeis. The finds through 1974 (Cambridge 1983), p. 3 ff.

6. Htd. 5.101. For other references to Pactolus River see Hdt. 1.69.

7. Str. 13.1.23, cf. 14.5.28.

8. Gray, D.H.F., ‘Metal-working in Homer’, JHS 74 (1954), p. 1 ff. Healy, J. F., Mining and Metallurgy in the Greek and Roman World (London 1978), p. 46.

9. Morkholm, O., Early Hellenistic Coinage from the Accession of Alexander to the Peace of Apamea (336-188 B.C.) (Cambridge 1991), p. 3.

10. Hdt. 1.50. Waldbaum, J. C., Metalwork from Sardeis. The finds through 1974 (Cambridge 1983), p. 7, n. 61 with additional bibliography. Treister, M. Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden-N. York-Koeln: Brill, 1996), p. 172.

11. Hdt. 1.94. Waldbaum, J. C., Metalwork from Sardeis. The finds through 1974 (London 1983), p. 7, n. 61.

12. Waldbaum, J. C., Metalwork from Sardeis. The finds through 1974 (Cambridge 1983), p. 7, with bibliography. Treister, M. Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden-N. York-Koeln 1996), p. 172.

13. Treister, M. Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden-N. York-Koeln 1996), p. 37.

14. Treister, M. Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden-N. York-Koeln 1996), p. 26, n. 33.

15. Rostovtzeff, M. I., The Social and Economic History of the Hellenistic World (Oxford 1941), p. 657 ff. Healy, J. F., Mining and Metallurgy in the Greek and Roman World (London 1978), p. 58.

16. Treister, M. Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden-N. York-Koeln: Brill, 1996), p. 290.

17. Treister, M. Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden-N. York-Koeln 1996), p. 21.

18. Forbes, R. J., Metallurgy in Antiquity. A Notebook for Archaeologists and Technologists (Leiden 1950), p. 303; Treister, M. Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden-N. York-Koeln 1996), p. 187.

19. Treister, M. Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden-N. York-Koeln 1996), p. 173-174.

20. Treister, M. Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden-N. York-Koeln 1996), p. 28, n. 42.

21. Treister, M. Y., The role of Metals in Ancient Greek History (Leiden-N. York-Koeln 1996), p. 28-29.

Τί ήταν η Ιερά Οδός

Η Ιερά Οδός ήταν η αρχαία οδική αρτηρία που συνέδεε την Αθήνα με την Ελευσίνα. Επίσης εξυπηρετούσε συγκοινωνιακά την πόλη των Αθηνών καθώς ήταν η κύρια οδός επικοινωνίας με την Πελοπόννησο και την υπόλοιπη Ελλάδα.

Ονομάστηκε Ιερά επειδή από εκεί περνούσε η πομπή των Μεγάλων Ελευσινίων. Οι θεοπρόποι, όπως λέγονταν όσοι έρχονταν στους Δελφούς για να ζητήσουν χρησμό, ακολουθούσαν την Ιερά οδό την 9η κάθε μήνα, ώστε να λάβουν σειρά προτεραιότητας για τη «μαντείαν» της Πυθίας, αφού προηγουμένως θυσίαζαν στο μεγάλο βωμό, που βρισκόταν στο ψηλότερο σημείο της οδού. Εξαίρεση αποτελούσαν οι πολίτες των πόλεων, αλλά και ορισμένοι επιφανείς ιδιώτες, που είχαν λάβει την «προμαντείαν», δηλαδή το δικαίωμα παράκαμψης της σειράς προτεραιότητας για τη λήψη της μαντείας, όπως ήταν οι Κορίνθιοι, οι Νάξιοι, οι Χίοι, οι Θηβαίοι και ο Μακεδόνας βασιλιάς Φίλιππος Β΄.

Η αφετηρία της βρίσκεται στην Ιερά Πύλη στον Κεραμεικό και ακολουθεί σχεδόν στα ίχνη του σημερινού ομώνυμου δρόμου.
Όσοι έρχονταν από την Αθήνα συναντούσαν πρώτα το ιερό της Αθηνάς Προναίας, δηλαδή της Αθηνάς που βρισκόταν πριν από το ναό του Απόλλωνα.
Διάφορα μνημεία, τάφοι και ιερά, που την πλαισίωναν σε όλο της το μήκος (22 χιλιόμετρα), προσδιορίζουν την πορεία της.
Τα μνημεία αυτά ήταν συνήθως αναμνηστικά κάποιου σημαντικού γεγονότος: μιας πολιτικής συμμαχίας, μιας σημαντικής νίκης στους αθλητικούς αγώνες των Δελφών, μιας νικηφόρας μάχης εναντίον ξένων ή Ελλήνων, όπως το ανάθημα των Αθηναίων για τη μάχη του Μαραθώνα.

Η πρώτη φάση της Ιεράς οδού τοποθετείται στα αρχαϊκά χρόνια. Από επιγραφές και αρχαία ορόσημα γνωρίζουμε ότι η επίσημη ονομασία της αθηναϊκής Ιεράς Οδού ήταν «Ελευσινιακή». Υποθέτουμε πως διασχίστηκε πρώτη φορά κατά την υστεροελλαδική περίοδο (1600-1100 π.Χ.) από τους κατοίκους της Αθήνας που ήθελαν να φτάσουν στον σημαντικό οικισμό της Ελευσίνας, αλλά και αντιστρόφως.

Στα Νότια του λόφου του προφήτη Ηλία βρισκόταν το μεγαλοπρεπές μνήμα της εταίρας Πυθιονίκης, που είχε ανεγείρει προς τιμήν της ο φίλος της Άρπαλος. Από εκεί μέχρι τον Σκαραμαγκά είναι εμφανή τα ίχνη της αρχαίας οδού. Στη συνέχεια, η οδός περνούσε από το ιερό του Απόλλωνα (σημερινό Δαφνί) και ακόμα δυτικότερα διέσχιζε το τέμενος της Αφροδίτης, αφήνοντας στα δεξιά αυτού που πήγαινε στην Ελευσίνα τον ναό με τον απλό σηκό και τον βράχο με τις λαξευτές αναθηματικές θυρίδες.
Πιο κάτω, η οδός συναντούσε τους Ρυτούς (τη λεγόμενη λίμνη Κουμουνδούρου), όπου μόνο οι ιερείς της Δήμητρας είχαν το δικαίωμα της αλιείας. Κοντά στην Ελευσίνα, η οδός περνούσε τον ελευσινιακό Κηφισό σε μια γέφυρα που έχτισε ο Αδριανός και η οποία σώζεται σε θαυμάσια κατάσταση (φωτογραφία δημοσιεύεται στο λ. Ελευσίνα). Η Ιερά οδός κατέληγε ακριβώς στην είσοδο του ιερού της Ελευσίνας.
Το πλάτος της οδού ήταν 4,80 μ. Σε αποστάσεις ενός ρωμαϊ­κούμιλιαρίου υπήρχαν δείκτες (ερμαϊκές στήλες) που ανέγραφαν την απόσταση από τον βωμό των Δώδεκα Θεών, που βρισκόταν στην Αγορά της Αθήνας και αποτελούσε σημείο αναφοράς για τις αποστάσεις.

Τι ήταν οι Λεβατινοί

Η λέξη Λεβατινός ήταν παλαιότερη ονομασία για τους Ευρωπαίους που είχαν γεννηθεί και μεγαλώσει στην Ανατολή (γαλλ. levante = ανατολικός). Σε ανάλογη χρήση ήταν και ο όρος Φραγκολεβαντίνος (θηλυκό Λεβαντίνα ή Φραγκολεβαντίνα).

Ο όρος χρησιμοποιήθηκε ειδικά για τους κατοίκους των μικρασιατικών ακτών και της Αιγύπτου, οι οποίοι δεν ενδιαφέρονταν ιδιαίτερα για τον τόπο καταγωγής τους. Η λέξη έγινε συνώνυμη του ανθρώπου που στερείται εθνικής συνείδησης και εκείνου που ενδιαφέρεται μόνο για το ατομικό συμφέρον του.
Εξάλλου, φραγκολεβαντίνικα ονομάζονταν υποτιμητικά, κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας και της ενετοκρατίας του ελλαδικού χώρου, τα ελληνικά κείμενα που ήταν γραμμένα με λατινικούς χαρακτήρες (αλλά με ελληνικές λέξεις – αυτό που σήμερα ονομάζουμε greeklish), από λογίους σπουδασμένους κυρίως σε ιταλικές πόλεις.